دوشنبه، ۴ آبان ۱۴۰۵

تا حالا دیدی گربهای با بوییدن یک گیاه ناگهان شروع کنه به غلت زدن، مالیدن صورتش به زمین یا بازیگوشی بیشتر؟ 😸 یکی از معروفترین علتهای این رفتار، کتنیپ (Catnip) یا همون گیاه گربهست!
کتنیپ گیاهیه که ترکیبات معطرش میتونن در بسیاری از گربهها واکنش رفتاری خاصی ایجاد کنن. بعضی گربهها عاشقشن، بعضیها واکنش ملایمی نشون میدن و بعضیها هم انگار اصلاً متوجه حضورش نمیشن.
اما کتنیپ دقیقاً چیه؟ چه تأثیری روی رفتار گربه داره؟ آیا همهی گربهها بهش واکنش نشون میدن؟ و اگر گربهات به این گیاه علاقهای نداشت، چه جایگزینها و محصولاتی رو میتونی امتحان کنی؟
در این مقاله از مجلهی میوتن، با تکیه بر پژوهشهای علمی، با کتنیپ، گیاهان مشابه و محصولات متنوع حاوی اون آشنا میشیم.
کتنیپ با نام علمی Nepeta cataria، گیاهی از خانوادهی نعناعیانه که در انگلیسی با نام Catnip هم شناخته میشه. این گیاه برگهای سبز و گلهای کوچکی داره و ترکیبات معطرش میتونن روی رفتار بعضی از گربهها اثر بذارن.
یکی از مهمترین ترکیبات شناختهشدهی کتنیپ، نپتالاکتون (Nepetalactone) نام داره. این مادهی فرّار از طریق حس بویایی گربه دریافت میشه و میتونه واکنشهایی مثل مالیدن صورت، غلت زدن و افزایش فعالیت رو تحریک کنه.
کتنیپ بیشتر بهعنوان نوعی غنیسازی محیطی برای گربهها استفاده میشه؛ یعنی محرکی برای ایجاد تجربههای حسی تازه و تشویق به تعامل با محیط.
نکتهی مهم اینه که کتنیپ داروی آرامبخش نیست و برای درمان اضطراب، بیخوابی یا بیماریهای گربه هم طراحی نشده.
واکنش گربهها به کتنیپ متفاوته. اگر گربهات به این گیاه حساس باشه، ممکنه یک یا چند مورد از این رفتارها رو نشون بده:
بو کشیدن و لیسیدن گیاه یا اسباببازی
مالیدن چانه و گونهها به سطح حاوی کتنیپ
غلت زدن روی زمین
پنجه کشیدن، بازیگوشی یا حرکت بیشتر
در بعضی موارد، آرام نشستن یا کم شدن فعالیت برای مدت کوتاه
این واکنشها لزوماً به معنی مست شدن گربه نیستن. ما میتونیم رفتار قابل مشاهدهی حیوان رو توصیف کنیم، اما نباید تجربهی درونی اون رو بدون شواهد کافی با حالتهای انسانی مقایسه کنیم.
ترکیبات معطر کتنیپ از راه بویایی دریافت میشن و مسیرهای عصبی مرتبط با رفتار رو تحریک میکنن. با این حال، جزئیات کامل سازوکار اثر کتنیپ هنوز به پژوهش بیشتری نیاز داره.
در مطالعهای که سال ۲۰۲۱ در مجلهی Science Advances منتشر شد، پژوهشگران بررسی کردن که چرا گربهها به کتنیپ و سیلور واین واکنشهایی مثل مالیدن سر و صورت به گیاه نشون میدن. نتایج نشون داد که این رفتار میتونه باعث انتقال برخی ترکیبات گیاهی به بدن گربه بشه؛ این ترکیبات در شرایط پژوهش خاصیت دورکنندگی در برابر پشهها داشتن.
این یافته از نظر علمی جالبه، اما به این معنی نیست که کتنیپ جایگزین داروهای ضدانگل یا روشهای تأییدشدهی پیشگیری از گزش حشرات میشه.
منبع: Uenoyama et al., 2021 — Science Advances
واکنش رفتاری به کتنیپ معمولاً کوتاهمدته و اغلب پس از چند دقیقه فروکش میکنه. بعد از واکنش اولیه هم ممکنه گربه برای مدتی به همون محرک علاقهی کمتری نشون بده.
مدت و شدت واکنش در همهی گربهها یکسان نیست؛ بنابراین نمیشه یک زمان دقیق رو برای همه در نظر گرفت.
اگر گربه بعد از استفاده از کتنیپ دچار بیحالی غیرعادی، اختلال تعادل یا علائم ماندگار شد، نباید این وضعیت رو صرفاً واکنش طبیعی به گیاه فرض کرد.
بیتفاوت بودن گربه به کتنیپ لزوماً نشونهی بیماری یا مشکل رفتاری نیست. واکنش به این گیاه تا حد زیادی به تفاوتهای فردی و عوامل ژنتیکی مربوطه.
سن هم میتونه مؤثر باشه؛ بچهگربههای کمسن معمولاً واکنش مشخصی به کتنیپ نشون نمیدن و حساسیت به اون ممکنه با افزایش سن ظاهر بشه.
کیفیت و شکل محصول هم اهمیت دارن. گیاه خشک، گیاه تازه، پودر کتنیپ و اسباببازیهای حاوی اون ممکنه از نظر غلظت ترکیبات معطر یکسان نباشن.
در یک مطالعهی مقایسهای روی ۱۰۰ گربه، ۶۸ درصد به کتنیپ واکنش مثبت نشون دادن؛ یعنی تقریباً یکسوم گربههای بررسیشده به اون واکنش نداشتن.
پس اگر گربهات به کتنیپ علاقهای نشون نمیده، لازم نیست بهزور اون رو به استفاده از این گیاه عادت بدی. میتونی جایگزینهای مناسب رو امتحان کنی یا از روشهای دیگهای برای بازی و غنیسازی محیطش استفاده کنی.
منبع: Bol et al., 2017 — BMC Veterinary Research
کتنیپ تنها گیاهی نیست که میتونه در گربهها واکنش رفتاری ایجاد کنه. پژوهشگران چند گیاه دیگه رو هم بررسی کردن که بعضی از گربهها به اونها واکنش نشون میدن.
سیلور واین با نام علمی Actinidia polygama، گیاهیه که در شرق آسیا رشد میکنه و با نام ژاپنی ماتاتابی (Matatabi) هم شناخته میشه.
این گیاه یکی از شناختهشدهترین جایگزینهای کتنیپه و در محصولات مخصوص گربه ممکنه به شکل پودر، برگ خشک یا چوب عرضه بشه.
در مطالعهی سال ۲۰۱۷، ۷۹ درصد از ۱۰۰ گربهی بررسیشده به سیلور واین واکنش مثبت نشون دادن؛ این میزان از واکنش به کتنیپ در همون مطالعه بیشتر بود.
سیلور واین ترکیبات متفاوتی از کتنیپ داره و ممکنه برای گربههایی که به کتنیپ واکنش ندارن هم جذاب باشه.
نکتهی ایمنی: اگر از چوب سیلور واین استفاده میکنی، محصول مخصوص گربه انتخاب کن، هنگام جویدن نظارت داشته باش و چوب ترکخورده یا دارای قطعات جداشدنی رو در اختیار حیوان نذار.
تاتارین هانیساکل با نام علمی Lonicera tatarica، یکی دیگه از گیاهانیه که در پژوهشهای مقایسهای بررسی شده.
در مطالعهی سال ۲۰۱۷، حدود ۵۳ درصد گربههای بررسیشده به این گیاه واکنش مثبت نشون دادن. با این حال، اطلاعات علمی دربارهی شکل مناسب استفاده و ایمنی همهی فرآوردههای تجاری اون محدودتره.
نکتهی ایمنی: همهی گونههای پیچ امینالدوله و محصولات گیاهی با نام هانیساکل یکسان نیستن. از شاخه، میوه یا بخشهای گیاه ناشناس استفاده نکن و فقط محصولی رو انتخاب کن که برای گربه طراحی شده و ترکیباتش مشخصه.
سنبلالطیب با نام علمی Valeriana officinalis، گیاهیه که بهخاطر بوی خاص ریشهاش شناخته میشه.
بعضی گربهها به بوی ریشهی سنبلالطیب واکنشهایی شبیه کتنیپ نشون میدن؛ مثل بو کشیدن، مالیدن صورت یا غلت زدن. در مطالعهی سال ۲۰۱۷، حدود ۴۷ درصد گربههای بررسیشده به این گیاه واکنش مثبت داشتن.
این نتیجه به معنی اثبات اثر آرامبخش یا درمان اضطراب گربه نیست. از عصارهها، قطرهها یا مکملهای انسانی سنبلالطیب هم بدون تأیید دامپزشک برای گربه استفاده نکن.
هیچ گیاهی برای همهی گربهها بهترین انتخاب نیست. در مطالعهی سال ۲۰۱۷، سیلور واین بیشترین میزان واکنش مثبت رو در بین چهار محرک بررسیشده داشت؛ بهخصوص در بعضی گربههایی که به کتنیپ واکنش نشون نمیدادن.
با این حال، واکنش گربه به محصول خاص، کیفیت مواد اولیه و شکل استفاده هم اهمیت دارن. بهتره هر محرک رو جداگانه و با مقدار کم امتحان کنی و به گربه اجازه بدی خودش تصمیم بگیره با اون تعامل داشته باشه یا نه.
کتنیپ فقط به شکل گیاه خشک یا اسپری عرضه نمیشه. در بعضی تشویقیها، اسباببازیها و وسایل مخصوص گربه هم از این گیاه استفاده میشه تا محصول جذابیت بیشتری برای حیوان داشته باشه.
البته همهی محصولات یک گروه الزاماً حاوی کتنیپ نیستن؛ وجود این گیاه باید از روی ترکیبات یا مشخصات سازنده بررسی بشه.
این محصولات بافتها و شکلهای مختلفی دارن:
تشویقی کرمی: بافت نرم و لیسیدنی داره و ممکنه در ترکیبات بعضی مدلها کتنیپ وجود داشته باشه.
تشویقی نرم و سوسیسی: به شکل لقمههای نرم، خمیر فشرده یا اسنکهای مدادی عرضه میشه.
تشویقی کرانچی: بافت خشکتر و تردتری داره و میتونه برای پاداش دادن یا میانوعده استفاده بشه.
تشویقی فریزدراید: با فرایند خشککردن انجمادی تولید میشه و ترکیباتش به نوع محصول بستگی داره.
آبنبات یا اسنکهای فشردهی مخصوص گربه: بعضی محصولات به شکل قرص یا لقمهی فشرده عرضه میشن و ممکنه حاوی کتنیپ باشن. این محصولات باید مشخصاً برای مصرف گربه طراحی شده باشن.
وجود کتنیپ در این تشویقیها به معنی تضمین واکنش رفتاری نیست. مقدار و کیفیت ترکیبات گیاه، روش فرآوری و حساسیت خود گربه میتونن روی واکنش اثر بذارن.
همچنین تشویقی حاوی کتنیپ همچنان تشویقیه، نه غذای کامل. مقدار مصرف پیشنهادی روی بستهبندی رو رعایت کن و سهم تشویقیها رو در برنامهی غذایی گربه در نظر بگیر.
بعضی محصولات به شکل چوب، استیک یا اسنک جویدنی طراحی میشن و ممکنه کتنیپ یا ترکیبات گیاهی دیگهای داشته باشن. هدف از این محصولات میتونه افزایش جذابیت یا تشویق به جویدن باشه.
اما دو نکته مهم وجود داره:
هر محصول جویدنی الزاماً دنتال مؤثر نیست. برای اثبات اثر محصول در کاهش پلاک یا جرم دندان، باید شواهد مربوط به همون محصول بررسی بشه. صرف عبارت «دنتال» روی بستهبندی کافی نیست.
ایمنی جویدن اهمیت زیادی داره. محصول باید متناسب با اندازه و عادت جویدن گربه باشه و احتمال شکستن و بلعیدن قطعات بزرگ یا ایجاد خفگی در نظر گرفته بشه.
اگر هدفت مراقبت از دندانهاست، این محصولات رو جایگزین مسواکزدن با محصولات مخصوص گربه یا توصیهی دامپزشک نکن.
کتنیپ در بعضی اسباببازیها مثل موش پارچهای، توپ، عروسک یا اسباببازیهای مخصوص ضربه زدن و بغل گرفتن استفاده میشه.
بوی گیاه میتونه بعضی گربهها رو به بو کشیدن، مالیدن صورت، غلت زدن یا بازی با اسباببازی ترغیب کنه. این محصولات میتونن راهی برای ایجاد تنوع در بازی و غنیسازی محیط باشن.
هنگام انتخاب، به دوخت محکم، جنس ایمن و نداشتن قطعات کوچک و جداشدنی توجه کن. اگر اسباببازی پاره شد یا مواد داخلش بیرون ریخت، اون رو از دسترس گربه خارج کن.
برخی برسها، پدهای ماساژ یا وسایل مخصوص مالیدن صورت گربه با کتنیپ عرضه میشن یا محفظهای برای قرار دادن این گیاه دارن.
هدف اینه که بوی کتنیپ گربه رو به نزدیک شدن و استفاده از وسیله تشویق کنه. این محصولات ممکنه برای بعضی گربهها تجربهی خوشایندی ایجاد کنن، اما کتنیپ تضمین نمیکنه که گربه برسکشیدن رو دوست داشته باشه.
اگر گربه از برس میترسه یا هنگام شانهکردن مضطرب میشه، بهتره با معرفی تدریجی برس و پاداش دادن، تجربهی مثبتی براش بسازی. هیچوقت تماس یا برسکشیدن رو بهش تحمیل نکن.
اسپریها و پودرهای کتنیپ هم برای جذابتر کردن اسباببازی، جای خواب یا محل بازی استفاده میشن.
ترکیب و غلظت محصولات مختلف یکسان نیست؛ بنابراین فقط از محصولی استفاده کن که برای گربه طراحی شده و دستور مصرف مشخصی داره.
اسانسهای غلیظ یا فرآوردههای معطر انسانی رو جایگزین محصولات مخصوص گربه نکن و از پاشیدن مستقیم محصول به چشم، بینی یا صورت حیوان خودداری کن.
انتخاب به هدف استفاده بستگی داره:
هدف | محصول پیشنهادی | نکتهی مهم |
|---|---|---|
بازی و تحرک | اسباببازی حاوی کتنیپ | واکنش گربهها متفاوت است |
پاداش خوراکی | تشویقی حاوی کتنیپ | ترکیبات و مقدار مصرف را بررسی کن |
جویدن | چوب یا اسنک جویدنی مخصوص گربه | اندازه و ایمنی محصول مهم است |
جذابتر کردن برس | برس یا پد حاوی کتنیپ | جایگزین عادتدهی تدریجی نیست |
جذابتر کردن اسباببازی | اسپری یا پودر کتنیپ مخصوص گربه | طبق دستور سازنده استفاده کن |
در نهایت، وجود کتنیپ در یک محصول به معنی تضمین واکنش گربه یا اثبات فایدهی درمانی اون نیست. ترکیبات، دستور مصرف و ایمنی هر محصول رو جداگانه بررسی کن.
برای بیشتر گربههای سالم، امتحان کردن مقدار کمی کتنیپ مخصوص حیوانات خانگی میتونه راهی ساده برای غنیسازی محیط باشه.
این نکات رو رعایت کن:
از مقدار کم شروع کن: لازم نیست مقدار زیادی کتنیپ در اختیار گربه بذاری.
روی اسباببازی استفاده کن: مقدار کمی از محصول رو طبق دستور سازنده روی اسباببازی قرار بده.
اجازهی انتخاب بده: گربه باید بتونه به محرک نزدیک بشه یا از اون دور بشه.
کیفیت محصول رو بررسی کن: ترکیبات باید مشخص باشن و محصول برای گربه طراحی شده باشه.
واکنش گربه رو زیر نظر بگیر: اگر بیقراری شدید یا علائم غیرعادی دیدی، استفاده رو متوقف کن.
از مصرف اجباری پرهیز کن: کتنیپ برای سرگرمی و غنیسازی محیطه، نه یک نیاز ضروری.
بو کردن کتنیپ با خوردن مقدار زیاد اون یکسان نیست. تماس محدود با محصول استاندارد مخصوص گربه معمولاً نگرانکننده نیست، اما خوردن مقدار زیاد ممکنه باعث ناراحتی گوارشی، از جمله استفراغ یا اسهال بشه.
اگر گربه مقدار زیادی از گیاه یا محصولی با ترکیبات نامشخص خورده، یا علائم غیرعادی داره، با دامپزشک تماس بگیر. اسانسهای غلیظ و فرآوردههای انسانی رو هم بدون راهنمایی دامپزشک استفاده نکن.
با وجود شباهت اسمی، کتنیپ و کت گرس دو چیز متفاوت هستن:
کتنیپ: گیاهی معطره که بوی اون میتونه در بعضی گربهها واکنش رفتاری ایجاد کنه.
کت گرس: معمولاً به جوانههای خوراکی گیاهانی مثل گندم، جو یا جو دوسر گفته میشه که گربه میتونه اونها رو بجوه.
کتنیپ بیشتر برای تحریک حسی و بازی استفاده میشه؛ کت گرس فرصتی برای جویدن گیاه فراهم میکنه. هیچکدوم جایگزین غذای کامل، مراقبت دامپزشکی یا درمان مشکلات گوارشی نیستن.
برای آشنایی با انواع کت گرس، روش کاشت در خانه و نکات ایمنی، مقالهی کت گرس چیه؟ انواع، خواص و تفاوتش با کتنیپ رو در مجلهی میوتن بخون.
خیر، بهتره واکنش گربه رو با مستی انسان مقایسه نکنیم. کتنیپ میتونه رفتارهایی مثل غلت زدن، مالیدن صورت و بازیگوشی ایجاد کنه؛ اما این رفتارها بهتنهایی ثابت نمیکنن که گربه حالت مشابه مستی انسان رو تجربه میکنه.
بچهگربههای کمسن معمولاً واکنش مشخصی به کتنیپ نشون نمیدن. حساسیت به اون ممکنه با افزایش سن ظاهر بشه. برای بچهگربهها، انتخاب محصول و جلوگیری از بلعیدن قطعات اسباببازی اهمیت بیشتری داره.
شواهد علمی موجود نشون نمیدن که واکنش معمول رفتاری به کتنیپ معادل اعتیاد باشه. با این حال، بهتره از مصرف بیرویه یا اجباری پرهیز کنی و کتنیپ رو فقط یکی از چند روش بازی و غنیسازی محیط بدونی.
میتونی سیلور واین یا یکی از محرکهای گیاهی بررسیشده رو در قالب محصول مخصوص گربه امتحان کنی. البته ممکنه گربه به هیچکدوم واکنش نشون نده و این بهخودیخود مشکل محسوب نمیشه.
کتنیپ راهکار قابل اتکایی برای کنترل ترس یا اضطراب شدید نیست؛ واکنش گربهها متفاوته و بعضیها حتی فعالتر میشن. برای گربهای که در سفر یا مراجعه به دامپزشک مضطرب میشه، بهتره دربارهی روشهای کاهش استرس با دامپزشک مشورت کنی.
خیر. مقدار و کیفیت کتنیپ، روش فرآوری، نوع محصول و حساسیت خود گربه میتونن روی واکنش اثر بذارن. علاوه بر این، وجود کتنیپ به معنی اثبات اثر دنتال یا درمانی محصول نیست.
کتنیپ گیاهی معطره که میتونه برای بسیاری از گربهها تجربهای سرگرمکننده و نوعی غنیسازی محیطی فراهم کنه. با این حال، همهی گربهها به اون واکنش نشون نمیدن و شدت و شکل پاسخ هم متفاوته.
اگر کتنیپ برای گربهات جذاب نبود، سیلور واین یکی از جایگزینهای دارای شواهد پژوهشی بهتره؛ تاتارین هانیساکل و ریشهی سنبلالطیب هم در مطالعات بررسی شدن، اما اطلاعات مربوط به ایمنی و نحوهی استفاده از همهی محصولات موجود یکسان نیست.
کتنیپ در محصولات متنوعی از تشویقیهای خوراکی تا اسباببازی و وسایل ماساژ استفاده میشه. برای انتخاب محصول مناسب، به ترکیبات، دستور مصرف و ایمنی توجه کن و ادعاهای تبلیغاتی رو با شواهد علمی اشتباه نگیر.
در نهایت، بهترین انتخاب محصولیه که با نیاز و ترجیح گربهات سازگار باشه و تجربهای امن و خوشایند براش فراهم کنه.
۱. Bol, S., et al. (2017). Responsiveness of cats (Felidae) to silver vine (Actinidia polygama), Tatarian honeysuckle (Lonicera tatarica), valerian (Valeriana officinalis) and catnip (Nepeta cataria). BMC Veterinary Research, 13, 70.
لینک مقاله: https://doi.org/10.1186/s12917-017-0987-6
۲. Uenoyama, R., et al. (2021). The characteristic response of domestic cats to plant iridoids allows them to gain chemical defense against mosquitoes. Science Advances, 7(4), eabd9135.
لینک مقاله: https://doi.org/10.1126/sciadv.abd9135
۳. Uenoyama, R., et al. (2023). Assessing the safety and suitability of using silver vine as an olfactory enrichment for cats.iScience, 26(10), 107848.
لینک مقاله: https://doi.org/10.1016/j.isci.2023.107848
۴. Behavioral differences among domestic cats in the response to cat-attracting plants and their volatile compounds reveal a potential distinct mechanism of action for actinidine. (2022).
لینک مقاله: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36008824/